4 . به‌كار گرفتن شيوهاى جديد در اصول آموزشى . 5 . اعزام هيئت‌هاى مبلّغ براى ادامه تحصيل به ساير نواحى . 6 . اعطاى وام به دانشجويان متقاضى . « 1 » اجراى اين برنامه اصلاحى ، دانشگاه زيتونه را متحول نمود و تا مدت‌ها از فعاليت علمى آن ، جامعه تونس بهره‌مند شد . 5 - 3 . جامع قرطبه مسجد بزرگ قرطبه از يادگارهاى عصر عبدالرحمن اول ملقب به الداخل ، « 2 » بنيان‌گذار سلسله امويان اندلس ( 172 - 138 ق ) است . تلاش علمى مستمر جامع قرطبه زير نظر استادان مبرز ، مدت‌ها ادامه داشت ؛ تا آنجا كه اين دانشگاه به عنوان بزرگ‌ترين پايگاه علمى و فكرى اسپانياى اسلامى ( اندلس ) بخش عظيمى از علوم جهان اسلام را بازتوليد و به اروپا منتقل مىكرد . هرچند به دليل اضمحلال امويان اندلس و سيطره حكمرانان ملوك الطوايفى بر اسپانيا از رونق علمى آنجا كاسته شد ، اما هرگز فعاليت علمى آن باز نايستاد . به دنبال سقوط قرطبه به دست اسپانيولىها ، اين مركز بزرگ و كهن بنا بر تصميم فاتحان نورسيده ، تخريب و به يكى از كليساهاى دنياى مسيحيت مبدّل گرديد . با اين همه ، هرگز عظمت و اعتبار علمى اين مركز از ميان نرفت . « 3 » 5 - 4 . جامع قرويين فاس اين مسجد يكى از بزرگ‌ترين مساجد اسلامى است كه در سرزمين مغرب‌الأقصى ( مراكش كنونى ) به سال 245 هجرى تأسيس شد . به دليل حضور اعرابى كه از ناحيه قيروان بدين سرزمين آمدند ، اين مسجد را قرويين ناميدند . « 4 » بنيان‌گذار اين جامع بانويى خيّر و نيكوكار به نام فاطمه بنت محمد

--> ( 1 ) . همان ، ص 70 و 71 . ( 2 ) . او آخرين بازمانده خلفاى اموى است كه پس از پيروزى عباسيان جان سالم به‌در برد و پس از تعقيب وگريز بسيار به اسپانيا گريخت و خلافت امويان اندلس را در سال 138 هجرى تأسيس كرد . وى در سال 172 هجرى در قرطبه درگذشت ، اما حكمرانى امويان بر اندلس تا سال 422 هجرى همچنان ادامه داشت . بنگريد به : اخبار مجموعه ، ص 118 - 47 ؛ ابن عذارى ، البيان المغرب فى اخبار الاندلس و المغرب ، ج 2 ، ص 60 - 40 . ( 3 ) . ابن‌عذارى ، البيان المغرب فى اخبار الاندلس و المغرب ، ج 2 ، ص 231 - 229 . ( 4 ) . حسين مونس ، تاريخ و تمدن مغرب ، ترجمه حميدرضا شيخى ، ج 1 ، ص 268 .